باغ پستاکا – میراث برای برداشت
باغ پستاکا یا باغ پسته کوه کمرسیاه ، از باغهای پسته شاخص در کرمان است. بیش از 90 هکتار باغ همگی با دیوار محصور شده است. جاده آسفالته در این باغ ، منحصر به فرد است. تیم سرباغ این گزارش پس از بازدید مورخ 29 شهریور 1404 پس از برداشت پسته کالک تهیه کرده است.
شعار این باغ HERITAGE TO HARVEST است.
پسته در کرمان قدمتی 1500 ساله دارد درخت بنه یا پسته کوهی روستای اودرج در رفسنجان قدیمی ترین درخت پسته جهان است. درخت بنه کهنسال اودرج ارتفاعی معادل ۱۵ متر و تنهای با قطر ۳.۵ متر دارد. میگویند درخت پسته نر بیبار است که توانسته این چنین عمر طولانی داشته باشد.
بنیانگذار این باغ ارزشمند، حاج اصغر نخعی است. باغ در کیلومتر 7 جاده کرمان – زرند – پشت کوه زیبای کمرسیاه واقع شده است.
برخی از مشخصات باغ پستاکا در تحلیل برداشت پسته برای صادرات آمده است
فرزند کوچک نخعی بزرگ – مسعود – همچنان باغ را با به روز ترین شیوه ها بهره برداری می کند. بسیار منظم و با برنامه با کمک سرپرست باغ – وحید زنگی آبادی – این فعالیت ها مدیریت می شود. جالب است که بدانید وحید هم شغل پدرش را در باغ پستاکا انتخاب کرده است و باعشق وافر کار پدرش را دنبال می کند.
مسعود تحصیلات خود را در رشته مهندسی کامپیوتر تا سطح فوق لیسانس در آمریکا به اتمام رساند بعد از آنکه دریافت ، ادامه کار و توسعه باغ ، خواسته قلبی پدرش هست – گرچه هرگز به زبان نیاورد – به کشور بازگشت و تمام فوت و فن کار را از پدرش آموخت. او همچنان شرکت خود به نام تباشیر – که در سطح تهران و کشور در حوزه فناوری ارتباطات و اطلاعات شناخته شده است – را اداره میکند. از سوی دیگر در زمینه صادرات پسته کرمان به کانادا ، آلمان و چین در سطح گسترده فعال است.
پدر به پسر فوت کوزه گری را در مدیریت باغ با عمل خود و مثل ها آموخت. اگرچه حاج اصغر جدیت در کار را به پسر یاد داد ولی بارها با هم سر سفره کارگران حاضر می شدند و با آنها معاشرتی صمیمی داشتند. همیشه می گفت “از سرپرست باغ بگیر بعد به خودش برگردان” و منظورش این بود که به تجربیات او تکیه کن اما مطالب او را تصحیح ، سازماندهی ، منظم و علمی کن و سپس به عنوان دستور کار به خودش ارجاع بده.
نخعی بزرگ تجربیات خود را در قالب مثل و داستان و با تکرار به پسرش منتقل می کرد و او هم به خوبی یاد می گرفت و به کار می بست. همواره می خواست چیزی از قلم نیوفتد. در مدت کوتاهی تمام مجوزها و امتیازات و گواهینامه های چاهها و فعالیت های باغداری توسط او و به نام نخعی جوان اخذ شد و سازمان جدید و مدرن باغ در حضور پدر شکل گرفت. نخعی بزرگ به آمریکا سفر کرد و مسعود به خوبی کارها را دنبال می کرد.
داستان باغ رویا
سالها پیش حاج اصغر ، باغی در منطقه رویا احداث کرد و نهال ها را به آنجا منتقل کرد بعد یک صبح که به باغش سر زد، دید تمام نهالها زیر شن دفن شدند. بعد آن تمام کارگرها را خواست و پول همه را تسویه کرد و دست از باغ برداشت. بعد آن این شد مثل خانوادگی که پول خوبت رو پی پول بدت نفرست. این شبیه مثل معروف انگلیسی است. Never Throw good Money after bad money شکست را پذیرفت و روی سایر داراییها و برنامه هایش تمرکز کرد.
سازمان باغ پستاکا
تمامی محدوده ها در باغ کد گذاری شده است و شیفت های آبیاری سالهاست که به خوبی برنامه ریزی می شود.
به تدریج سیستمهای آبیاری مدرن شد و بنابراین علاوه بر سیستم غرقابی قدیمی هر دو نوع سیستم آبیاری در باغ پستاکا – قطره ای و زیرسطحی – وجود دارد. آبیاری غرقابی در زمستان انجام می شود تا یخبندان خاک قابلیت نگهداری رطوبت را بالا برد. آبیاری در کل سال ادامه دارد و چاهها هرگز استراحت نمی کنند.
سطح آب هر سال پایین می رود و الان یکی از چاهها آب را از عمق ۱۶۳ متری با یک پمپ توربینی ۱۶ طبقه و الکتروموتور سرچاهی 110 کیلووات بیرون می کشد.
لوله های فلزی چاهها هم که حفاظت کاتدی ندارند هر از چندگاهی می پوسد و چاه تخریب می شود و پستاکا مجبور به جابجایی چاه می شود.
زیرساخت آبیاری و کوددهی
شبکه آبیاری ، برق و راهها در یک باغ بزرگ ، در کنار ساختمانهای تأسیساتی ، زیرساختهای اصلی هستند.
باغ دو پمپ 110 کیلووات سرچاهی دارد. چاه شمالی در حال کار است. چاه جنوبی خراب شده است و باید تغییر مکان داده شود.
کود به صورت محلول در می آید و سپس به شاه لوله آبیاری تزریق می شود.
عملیات پس از برداشت
در پستاکا فعالیت هرگز و در هیچ زمانی از سال متوقف نمیشود. یکی از مهمترین مراحل باغداری پسته عملیات پس از برداشت است که در باغی نظیر پستاکا که تمام محصولش صادراتی است از اهمیت مضاعفی برخوردار است.
در باغ پستاکا بلافاصله پس از برداشت عملیات آغاز میشود. چون از دو ماه قبل از برداشت پسته هیچ سمی وارد باغ نمیشود فوراً نمونه گیری و ارزیابی آفات انجام میشود و سپس سمپاشی صورت میگیرد. تا حد امکان از سم سیستمیک استفاده نمیشود مگر در شرایط اضطرار که چون تا فصل برداشت نزدیک به یکسال باقی مانده ، خطر باقی مانده سموم در محصول وجود ندارد.
شخم زدن و یا خراشیدن زمین با گاوآهن قلمی یا چیزل: چون در زمان چیدن محصول حدود 50 کارگر به مدت یک ماه زمین را لگد کوب کردند و از طرفی نمی خواهیم خاک را در فصل پاییز برگردانیم از گاوآهن قلمی یا جیزل استفاده می کنیم تا خاک فشرده را کمی نرم کنیم.
آبیاری هم بلافاصله بعد برداشت انجام می شود و بعدها هم ممکن است در پاییز بی باران آبیاری انجام شود و یکبار هم حتماً در زمستان آبیاری غرقابی انجام میشود.
پستاکا کود حیوانی (گاوی و مرغی) و شن مخلوط را اواخر تابستان دپو کرده و قبل زمستان پای درختان میریزد تا کود پوسیده بتواند هم قوت از دست رفته را به زمین برگرداند هم خاک پای درختان را نرم کرده و هم جذب رطوبت خاک را ارتقاء دهد.
محصولات باغ
تمامی محصولات این باغ با نام تجاری پستاکا به خارج از کشور صادر میشود. امروز در این باغ سه رقم پسته کاشته شده است. اکبری در بالای باغ (کوهپایه کمرسیاه) – فندقی بلوک های وسط و احمدآقایی ، بلوکهای غربی ، اطراف دامداری قدیمی. شمال استخرها هم پایه های آمریکایی کاشته شد که روی آنها اکبری پیوند شد. پایه های آمریکایی – بر خلاف نوع ایرانی – یک سال بعد از کاشت امکان پیوند دارند. تنها اشکال آنها این است که در سالهای اول در زمستان ضعیف ترها یخ می زنند. برخی از درختان 70 سال عمر دارند و برخی از بلوکها تازه کاشته شدهاند.
در کناره های بلوک ها و کنار راهها انگور و انار کاشته شده که برداشت نمی شود و توسط کارگران چیده و مصرف می شود.
اخیراً وحید که به کوهنوردی و شکار کبک علاقه دارد در بالای کوه کمرسیاه لای صخرهای یک درخت بنه یا پسته کوهی پیدا کرد که در صورتی که هوا مساعد باشد انتظار میرود که این گونه در همین کوه تکثیر و بارور شود.
سربری درختان ضعیف پسته هم در پاییز و در زمان خواب درخت انجام میشود به امید رشد شاخههای جدید و محصول بیشتر روی پایه قدیمی و سالم.
پاجوش ها را هم در همین زمان از درخت جدا میکنند تا جان درخت آزاد شود.
فرآوری
بخشی از فرآوری در باغ انجام میشود. بخشی که اتفاقاً طعم دلنشینی برای مغز پسته GPPK فراهم میکند. هنوز برای خشک کردن دستگاهی اختراع نشده که بتواند جایگزین آفتاب داغ کرمان شود. پستاکا قبل از پوست کنی این بخش فرآیند را در محوطه صنعتی باغ انجام می دهد. گرچه پسته هنوز پوست دارد ولی رعایت بهداشت با دقت کامل صورت میگیرد تا کوچکترین آلودگی با پوست به کارگاه آراشید در شرف آباد وارد نشود. طعم بی نظیر و داغ مغز پستههای پستاکا مدیون آفتاب سخاوتمند کرمان است.
پس از خشک کردن در آفتاب و تثبیت طعم معروف پسته کرمان، پسته ها به کارگاه منتقل میشوند و باقی فرآیند در کارگاه تمیز (Clean room) انجام میشود.
چالش های اساسی باغ پسته
اصلی ترین چالش باغهای پسته کم آبی است و اخیراً قطع برق که حقیقتاً کشاورزان را از پا در آورده است و آسیب زیادی به ایشان وارد میکند. خرابی چاهها که به سبب خوردگی لولهها یا ریزش چاه از دیگر چالشهاست که در باغ بزرگی مثل باغ پستاکا میتوان با جابجایی مشکل را کاهش داد. در چاه جنوبی این باغ اخیراً با مشکل خوردگی مواجه شدیم که لوله اصلی چاه از عمق 25 متری تا 50 متری کاملاً خوردگی داشته و ریخته و خاک اطراف هم که حائل نداشته به داخل چاه ریخته و توربین را از کار انداخته.
گرفتن نازلها به سبب املاح آب که با گذاشتن فیلتر روی خط اصلی و خط تزریق کود مشکل کمتر میشود. پستاکا اخیراً فیلتر اصلی را که دیسکی بود با مدل جدید جایگزین کرد که شرایط بهتر شد. روی خط تزریق کود هم دو عدد فیلتر دیسکی با کیفیت خوب نصب کرد که باز هم مشکلات کمتر شد.
جویدن لولههای پلاستیکی توسط موش خرما : با آبیاری زیرسطحی مشکل کمتر شد. اما به نظر میرسد بهتر است لولههای جدید از نوع ضد جونده Anti-rodent انتخاب شوند.
آفتها هم که چالشی همیشگی است. با آفت کش های غیر سیستمیک به مبارزه با آنها می رویم تا چالشی جدید به اسم باقیمانده سموم و دارو مواجه نشویم. باغ پستاکا روشهایی را به کار میگیرد که کمترین باقیمانده را در محصول نهایی داشته باشد.
علف هرز در باغ پسته تنوع زیادی دارد. با آبیاری قطرهای و خصوصاً زیرسطحی میزان ظهور و رشد علف کمتر می شود. در صورت وجود علف در هر موقع از سال با ابزار خاکورزی و وجین دستی و ماشینی از شر علف هرز خلاص میشویم. علف خاصی در منطقه وجود دارد آبجو است. علف هرز آدور که دیده شده که ریشهاش به دنبال آب تا 60 متری عمق زمین نفوذ میکند.
تیم پستاکا در زمان بررسی چاه تخریب شده ریشه آدور را در عمق 53 متری دیده است. این گیاه تیغ دار با گلهای بنفش را شبیه خارشتر میدانند که در خراسان از قدیم ساقه آن را میشکافند و داخل آن تخم هندوانه کاشته تا از آبی که خارشتر که از لایه های پایین زمین بالا میآورد برای پرورش هندوانه در بیابان استفاده کنند.
دزدی امکانات و محصول بسیار زیاد شده است و متأسفانه گاهاً به صورت مسلحانه سرقت باغ پسته انجام میشود. به گونهای که برخی باغداران به سبب ترس از جان خود و کارگرهای باغ این شغل را رها میکنند.
بنیانگذار باغ پستاکا
حاج اصغر نخعی علاوه بر کشاورز عاشق ، یکی از فعالان اجتماعی کرمان بوده است. 70 سال پیش و در اوان جوانی باغ کمرسیاه و سپس باغ رویا را بنیان گذاشت. با درآمد آن ضمن توسعه باغ پستاکا (کمرسیاه)، فعالیتهای عام المنفعه در شهر انجام می داد.
60 سال پیش حاج اصغر بخشی از خانه باغ و انبار داخل شهر خود را جهت ادامه بلوار جمهوری به شهرداری هدیه میکند. منطقه ای که امروز به حوض نخعی معروف است.
به یادبود دروازه قرآن کرمان که دیگر اثری از آن نبود بنایی را با همان شیوه معماری – در بلوار جمهوری نزدیک حوض نخعی -احداث می کند که امروزه جزو آثار ملی ثبت شده است.
نخعی بزرگ در احداث اتوبوسرانی کرمان هم اهتمام بسیار داشت که در کتاب از قلعه دختر تا دقیانوس اثر محمد دانشور به این همکاری اشاره شده است.
خود هنوزت پسته خندان عقیقین نقطهایست –
باش تا گردش قضا پرگار مینایی کشد
سعدیا دم درکش ار دیوانه خوانندت که عشق –
گر چه از صاحب دلی خیزد به شیدایی کشد
✍ سعدی
راز جاودانگی نخعی اثری است که از او به میراث مانده و تا این آثار باقی است نخعی زنده است. فرزند شایسته و کتاب خدا (برگ درختان سبز در نظر سعدی) و نمادهایی که او در شهر کرمان خلق کرده او را زنده خواهد داشت.
خیز و غنیمت شمار جنبش باد ربیع – ناله موزون مرغ ، بوی خوش لاله زار
برگ درختان سبز ، پیش خداوند هوش – هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
✍ سعدی
پسته و فرش – خود – معرف ایران هستند و کرمان. پسته یادآور عید و شادی برای ایرانیان است. کلمه پسته با کلمه خندان همنشین است و پسته دهان در اشعار فارسی تصویر زیبایی است.
از گُل سرخ رستهای، نرگس دسته بستهای – نرخِ شکر شکستهای، پستهدهانِ کیستی؟
✍ خاقانی
منابع:
