طرح افزایش عملکرد مزرعه شبان کیو
خلاصه اجرایی
با اجرای نسبتاً دقیق این طرح توسط کشاورزان (زارعین) عملکرد زمین در حد 40% در مجموع اضافه شد. البته قسمتی از این افزایش در سال 1405 برای اغلب کشاورزان منطقه حاصل شد که به آب و هوای مناسب و کمتر قطع شدن برق در دوره رشد و فراوانی بیشتر آب در شمال کشور در سال زراعی جاری مربوط میشد.
قسمت پایین زمین (شمال) بهبود بیشتری داشت اما همچنان فاصله زیادی با بخش بالایی زمین (جنوب) از لحاظ عملکرد در هکتار داشته است. عواملی که میتوانسته موجب این اختلاف شده باشد را باید با دقت بررسی و تحلیل کرد ولی تفاوتهای این دو بخش را میتوان برشمرد. اینها میتوانند عوامل احتمالی این اختلاف عملکرد باشند.
- کشاورز بخش بالا (اوستاحر) کشاورزی قدیمی و ساکن گرجیمحله است که با این زمین آشنایی کافی داشته است و کشاورز بخش پایینی (شبستان) اولین بار بود که در این منطقه کشت برنج انجام داده بود.
- دپوی ماشین آلات اوستاحر جزو کاملترین امکانات منطقه است.
- شبستان دو هفته زودتر نشا کرد ولی هر دو زارع تقریبا همزمان برداشت کردند. ممکن است برداشت دیرتر محصول توسط شبستان موجب ریزش بار شده باشد.
- زمین پایین سالهاست که به تصور شوری زیاد مورد رسیدگی قرار نگرفته و هر ساله علف بسیار زیادی در این قسمت رشد میکند و استفاده بیشتر علف کش ممکن است به نشا هم آسیب زده باشد.
یکی از مزارع نمونه سرباغ – شالیزاری 5 هکتاری در مزرعه شبان کیو روستای گرجی محله بهشهر است.
مزرعه شبانکیو در دو کیلومتری شمال روستای گرجیمحله واقع شده است. آب آن در گذشته از قنات شبانکیو و از سرچشمه دامنه تپههای جنوبی روستا تأمین میشد. امروز دیگر اثری از چاههای قنات نمانده است.
این مزرعه سالهاست که عملکرد خوبی نداشته است. کشاورزان مشکل مزارع شبان کیو را به شوری زمین نسبت میدادند. سرباغ تصمیم گرفت طرح افزایش عملکرد مزرعه را با کمک مرکز تحقیقات برنج آمل در سال 1405 آغاز نماید. این طرح با همکاری خوب زارعین (در این منطقه کار بر روی زمین به صورت مشارکتی بین زارع و مالک انجام میشود.){1} تا حد زیادی موفق شد.
زمین مورد نظر ما برای اصلاح 5 هکتار از این مزرعه است با مشخصات زیر:
“`html
| مساحت | 50000 مترمربع | کاربری | زراعی |
| چاه | نیمه عمیق (33 متر)، 4 اینچ – لوله فولادی تا 18 متر دو جداره – داخلی 8 اینچ – خارجی 12 اینچ |
منبع | ندارد |
| حوض | ندارد | ساختمان | واحد دامداری 30 رأسی (غیر فعال) |
| انبار | ندارد | برق | 380 ولت سه فاز 50 آمپر
(ترانس 50 کیلو ولت آمپر) |
| آب | 4 اینچ با آبدهی 12 لیتر بر ثانیه
پمپ و دینام |
سایر | جریان مصرفی پمپ – 15 آمپر سه فاز |
| محصول | شالی | مساحت | 45000 متر |
| شبدر زمستان | 70% زمین | جو زمستان | 30% بالا |
“`
عملکرد زمین
زمین در سال 1404 به دو قسمت تقسیم شده بود. سه و نیم هکتار قسمت بالا ، طارم کشت شد و یک هکتار قسمت پایین ندا. قسمت بالا 3.5 تن در هکتار معادل تقریبی 3 بار شالی در هر خویز (1000 متر) و قسمت پایین 2.8 تن در هکتار شالی ندا و معادل 2.3 بار شالی در هر خویز. کاملاً مشخص است که عملکرد این زمین بسیار ضعیف بوده است.
گام اول -طرح افزایش عملکرد مزرعه
ابتدا آزمایش خاک توسط مرکز تحقیقات برنج آمل و با همراهی خانم دکتر فتحی و آقای دکتر نصیری انجام شد.
با ملاحظه مشخصات خاک، فرض شوری خاک رد شد. طبیعتاً خاک از جهت بسیاری از مواد مغذی لازم برای کشت برنج فقیر بود و همچنین نوع خاک و ترکیب اجزای تشکیل دهنده آن میبایست اصلاح شود.
بررسی نتایج آزمایش
“`html
| بخش | مقدار | تفسیر |
|---|---|---|
| ۲.۵ هکتار بالا | pH = 7.69 | خاک کمی قلیایی است. برای برنج، pH مناسب 5.5 تا 7 است. در pH 7.69 برخی عناصر، بهویژه فسفر، روی و آهن، کمتر در دسترس هستند. نتیجه: نیاز به کاهش خفیف pH (با مواد آلی یا گوگرد) |
| ۲.۵ هکتار پایین | pH = 7.57 | خاک کمی قلیایی است. برای برنج، pH مناسب 5.5 تا 7 است. در pH 7.57 برخی عناصر کمتر در دسترس هستند. نتیجه: نیاز به کاهش خفیف pH (با مواد آلی یا گوگرد) |
| بخش | مقدار | تفسیر |
|---|---|---|
| ۲.۵ هکتار بالا | EC = 0.93 dS/m | شوری پایین و مناسب است. برای برنج تا حدود 2 dS/m مشکلی وجود ندارد. نتیجه: کاملاً مناسب و نیاز به اصلاح ندارد. |
| ۲.۵ هکتار پایین | EC = 0.639 dS/m | شوری پایین و مناسب است. برای برنج تا حدود 2 dS/m مشکلی وجود ندارد. نتیجه: کاملاً مناسب و نیاز به اصلاح ندارد. |
| بخش | کربن آلی | ماده آلی | تفسیر |
|---|---|---|---|
| ۲.۵ هکتار بالا | Organic Carbon = 1.26% | ماده آلی = 2.17% | ماده آلی مناسب برای زمین برنج 3 تا 5 درصد است؛ بنابراین مقدار موجود پایین است. نیاز به افزایش ماده آلی از طریق کود دامی کاملاً پوسیده یا کود سبز. |
| ۲.۵ هکتار پایین | Organic Carbon = 1.44% | ماده آلی = 2.48% | ماده آلی مناسب برای زمین برنج 3 تا 5 درصد است؛ بنابراین مقدار موجود پایین است. نیاز به افزایش ماده آلی از طریق کود دامی کاملاً پوسیده یا کود سبز. |
| بخش | مقدار | تفسیر |
|---|---|---|
| ۲.۵ هکتار بالا | TNV (آهک) = 15.4% | مقدار آهک نسبتاً بالا است و جذب فسفر و عناصر ریزمغذی مانند روی و آهن را کاهش میدهد. نیاز به فسفات بیشتر و احتمالاً روی وجود دارد. |
| ۲.۵ هکتار پایین | TNV (آهک) = 17.6% | مقدار آهک نسبتاً بالا است و جذب فسفر و عناصر ریزمغذی مانند روی و آهن را کاهش میدهد. نیاز به فسفات بیشتر و احتمالاً روی وجود دارد. |
| بخش | مقدار | تفسیر |
|---|---|---|
| ۲.۵ هکتار بالا | نیتروژن کل = 0.13% | مقدار مناسب برای زمین برنج 0.2 تا 0.25 درصد است؛ بنابراین مقدار موجود پایین است. نیاز به کود نیتروژنه بیشتر (اوره). |
| ۲.۵ هکتار پایین | نیتروژن کل = 0.14% | مقدار مناسب برای زمین برنج 0.2 تا 0.25 درصد است؛ بنابراین مقدار موجود پایین است. نیاز به کود نیتروژنه بیشتر (اوره). |
| بخش | مقدار | تفسیر |
|---|---|---|
| ۲.۵ هکتار بالا | فسفر قابل جذب = 3.2 kg/mg | مقدار مطلوب 10 تا 15 mg/kg است. فسفر بسیار پایین و کمبود شدید دارد. مهمترین کمبود خاک. |
| ۲.۵ هکتار پایین | فسفر قابل جذب = 7.1 kg/mg | مقدار مطلوب 10 تا 15 mg/kg است. مقدار پایین و دارای کمبود است. مهمترین کمبود خاک. |
| بخش | مقدار | تفسیر |
|---|---|---|
| ۲.۵ هکتار بالا | پتاسیم قابل جذب = 367 kg/mg | مقدار مطلوب 150 تا 300 mg/kg است. مقدار مناسب و حتی بالاتر از نیاز است. کود پتاسه کم یا صفر. |
| ۲.۵ هکتار پایین | پتاسیم قابل جذب = 389 kg/mg | مقدار مناسب و حتی بالاتر از نیاز است. کود پتاسه کم یا صفر. |
| بخش | رس | سیلت | شن | تفسیر |
|---|---|---|---|---|
| ۲.۵ هکتار بالا | Clay (رس) = 62% | 28% | 10% | خاک رسی و مناسب برای برنج است. نگهداری آب بسیار خوب است؛ اما هوادهی پایین است و نیاز به مدیریت زهکشی و تسطیح دارد. نتیجه: مناسب برای کشت برنج. |
| ۲.۵ هکتار پایین | Clay (رس) = 57% | 28% | 15% | خاک رسی و مناسب برای برنج است. نگهداری آب بسیار خوب است؛ اما هوادهی پایین است و نیاز به مدیریت زهکشی و تسطیح دارد. نتیجه: مناسب برای کشت برنج. |
“`
جمعبندی کمبودها و نیاز تغذیهای
کل زمین
کمبودهای اصلی
- فسفر → کمبود شدید
- نیتروژن → کمبود متوسط
- ماده آلی → کمبود
- ریز مغذیها (روی احتمالاً کم / آهن و منگنز)
- pH کمی بالا → باعث کاهش جذب فسفر و روی میشود
موادی که کافی یا زیاد هستند
- پتاسیم → کافی (نیاز کودی پایین)
- شوری → خوب
- بافت خاک → مناسب
ﺗﻮﺿﯿﺤﺎت: ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ و ﺗﻮﺻﯿﻪ ﮐﻮدي ﺑﺮاي ﺷﺎﻟﯿﺰار ﺑﺎ ﻣﺘﺮاژ 10000 ﻣﺘﺮﻣﺮﺑﻊ، ﮐﺸﺖ رﻗﻢ ﻃﺎرم ﻣﺎزﻧﺪ ، ﻧﺸﺎﮐﺎري ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﮑﺎﻧﯿﺰه و آﺑﯿﺎري ﺑﺎ آب ﭼﺎه:
زمین بالا
- ﮐﻮد اوره: ﮐﻮد اوره 170ﮐﯿﻠﻮﮔﺮم ﮐﻪ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ در 4 ﻧﻮﺑﺖ و در زﻣﺎن ﻫﺎي زﯾﺮ ﻣﺼﺮف ﺷﻮد:
- 70 ﮐﯿﻠﻮﮔﺮم ﭼﻨﺪ روز ﻗﺒﻞ از ﻧﺸﺎﮐﺎري ﺑﺼﻮرت ﭘﺎﯾﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ آﻣﺎدهﺳﺎزي زﻣﯿﻦ ﭘﺨﺶ ﮐﺮده و ﺗﺮﺟﯿﺤﺎً ﺑﺎ ﺗﯿﻠﺮ ﺑﺨﻮﺑﯽ ﺑﺎ ﺧﺎك ﻣﺨﻠﻮط ﺷﻮد
- 40 ﮐﯿﻠﻮﮔﺮم ﮐﻮد اوره دﯾﮕﺮ ﺣﺪود 20 روز ﭘﺲ از ﻧﺸﺎﮐﺎري مصرف ﺷﻮد
- 40 ﮐﯿﻠﻮﮔﺮم ﮐﻮد اوره در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺟﻔﺖ ﭘﺮ ﯾﺎ 40 روز ﭘﺲ از ﻧﺸﺎﮐﺎري ﻣﺼﺮف ﺷﻮد؛
- 20 ﮐﯿﻠﻮﮔﺮم اوره ﺑﺎﻗﯿﻤﺎﻧﺪه در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻨﮏ ﺳﺘﺎره ﯾﺎ ﻇﻬﻮر 10 درﺻﺪ ﺧﻮﺷﻪ ﻫﺎ ﻣﺼﺮف ﺷﻮد.
- ﮐﻮد ﻓﺴﻔﺎﺗﻪ: ﻣﻘﺪار 250 ﮐﯿﻠﻮﮔﺮم ﮐﻮد ﺳﻮﭘﺮ ﻓﺴﻔﺎت ﺗﺮﯾﭙﻞ (46% P2O5) را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺎﯾﻪ ﻗﺒﻞ از ﻧﺸﺎﮐﺎري ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ آﻣﺎده ﺳﺎزي زﻣﯿﻦ، ﭘﺨﺶ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﺑﺎ ﺧﺎك ﻣﺨﻠﻮط ﺷﻮد. اﯾﻦ ﻣﻘﺪار ﮐﻮد ﻓﺴﻔﺎﺗﻪ ﺑﺮاي ﻣﺪت 2 ﺗﺎ 3 ﺳﺎل اﺳﺘﻔﺎده ﺷﻮد. ﭘﺲ از اﯾﻦ ﻣﺪت ﻻزم اﺳﺖ ﻓﺴﻔﺮ ﺧﺎك دوﺑﺎره ﺗﺠﺰﯾﻪ ﺷﻮد و ﺗﻮﺻﯿﻪ ﮐﻮد ﻓﺴﻔﺎﺗﻪ ﺑﺮاي ﻫﺮ رﻗﻢ ﻣﻮرد ﮐﺸﺖ ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺗﺠﺰﯾﻪ ﺟﺪﯾﺪ ﺻﻮرت ﮔﯿﺮد.
- ﮐﻮد ﺳﻮﻟﻔﺎت ﭘﺘﺎﺳﯿﻢ: ﻣﻘﺪار ﭘﺘﺎﺳﯿﻢ ﻗﺎﺑﻞ ﺟﺬب ﺧﺎك ﺑﺎﻻﺳﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﻧﯿﺎزي ﺑﻪ ﻣﺼﺮف ﮐﻮد ﭘﺘﺎﺳﯿﻤﯽ ﻧﯿﺴﺖ. ﭘﺲ از 2 ﺗﺎ 3 ﺳﺎل ﻻزم اﺳﺖ ﭘﺘﺎﺳﯿﻢ ﺧﺎك دوﺑﺎره ﺗﺠﺰﯾﻪ ﺷﻮد و ﺗﻮﺻﯿﻪ ﮐﻮد ﭘﺘﺎﺳﯿﻤﯽ ﺑﺮاي ﻫﺮ رﻗﻢ ﻣﻮرد ﮐﺸﺖ ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺗﺠﺰﯾﻪ ﺟﺪﯾﺪ ﺻﻮرت ﮔﯿﺮد.
- ﮐﻮد ﺳﻮﻟﻔﺎت روي: ﮐﻮد ﺳﻮﻟﻔﺎت روي ﺑﻪ ﻣﯿﺰان 25 ﮐﯿﻠﻮﮔﺮم ﻗﺒﻞ از ﻧﺸﺎﮐﺎري ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ آﻣﺎدهﺳﺎزي زﻣﯿﻦ ﭘﺨﺶ ﮐﺮده و ﺑﺨﻮﺑﯽ ﺑﺎ ﺧﺎك ﻣﺨﻠﻮط ﺷﻮد (ﯾﮏ ﺳﺎل در ﻣﯿﺎن).
زمین پایین
تماماً شبیه زمین بالا و صرفاً کود فسفاته می تواند 50 کیلو کمتر باشد. یعنی 200 کیلو کد فسفاته در هکتار برای این زمین لازم است.
اشکالات خاک ، آب و بهرهبرداری
اشکالاتی به شرح ذیل در بهرهبرداری وجود دارد که میبایست در اسرع وقت رفع گردد
- آب از جنوب زمین به سمت شمال زمین حرکت میکند در طول 400 متر. این مشکل موجب میشود که آب گرم به زمینهای پایینی وارد شود و تمامی مواد معدنی خاک در پایین زمین تجمیع شود و هر وقت سم و کود به زمین داده شود غلظت آن در زمینهای پایینی بیشتر باشد.
- مدتهاست خاک اصلاح نشده
- بافت خاک بیشتر رسی است و اگر با کود حیوانی نرم نشود ریشه زایی و پنجه زنی دچار مشکل میشود و بنابراین کود حیوانی مناسب لازم دارد.
- PH شالیزار باید پایین باشد (قلیایی) لذا استفاده از گوگرد توصیه میشود. استفاده از گوگرد موجب جذب بهتر مواد غذایی نیز میشود.
- اوره خاک به شدت پایین است.
- پتاس به شدت کم است و خوشه دهی و ساقه ضعیف میشود. خوابیدگی تشدید میشود
- فسفر زمین از بین رفته و باید جبران شود – لذا ریشه زایی و پنجه زنی ضعیف خواهد بود.
- اغلب کشاورزان آب زمین را زود خشک میکنند. در حالی که آب در مرحله خوشه دهی ، دانه بندی و وزن گرفتن خوشه بسیار مهم است. آب تا 10 روز قبل برداشت باید در زمین باشد.
- استفاده از بذر و جوانه (نشاء) باید متناسب باشد و توصیه میشود از 50 کیلوگرم در هکتار بذر استفاده شود.
- با توجه به اینکه این زمین شوری زیادی ندارد کشت برنج پرمحصول در آن بلامانع است. اما با توجه به نگرانی در خصوص شوری آب و سابقه عملکرد بسیار پایین برنج پرمحصول در این زمین توصیه میشود از رقم طارم مازند استفاده شود. در سال اول از بذر مادر استفاده شد ولی در سالهای بعد می توان از بذر ثبت شده که البته به مرغوبیت بذر مادر نیست هم استفاده شود.
- اگر در زمین شبدر کشت میشود و چون شبدر مصرف کننده فسفر و پتاس است حتماً باید جبران شود.
اقدامات اصلاحی حداقلی بر اساس پیشنهاد اساتید مرکز
به منظور برنامه ریزی دقیقتر اقدامات اصلاحی جلسهای حضوری تنظیم شد. این جلسه توجیه نتایج آزمایش خاک و مشاوره در مورخ 10/01/1405 در محل مرکز تحقیقات آمل و با حضور آقایان دکتر نصیری و دکتر کربلاییآقاملکی برگزار شد. در این جلسه علاوه بر تیم کارشناسی سرباغ ، جناب آقای فرخ از تولیدکنندگان برنج در استان گلستان – آق قلا نیز حضور داشت.
با توجه به مشورت اساتید محترم مرکز تحقیقات برنج در آمل ، برای ارتقاء عملکرد زمین از میزان 3.5 تن در هکتار اقدامات زیر برنامه ریزی شد.
- تفکیک زمین به چهار کرت آبیاری و اختصاص یک ورودی آب تازه برای هر کدام (هر 100 متر یک خروجی از لوله به کرت)
- اصلاح بستر
- کود مرغی کاملاً پوسیده – 1 تن در هکتار یا به همین میزان کود گاوی پوسیده
- گوگرد 40 تا 50 کیلو در هکتار
- کود اوره در چهار مرحله
- کود فسفر – یا دی آمونیوم فسفات 17 تا 18% – 300 کیلو در هکتار
- کود پتاس – 50 تا 100 کیلو در هکتار
بعنوان کودهای جایگزین (کودهای زیستی) توصیه می شود بخشی از زمین جدا شود و از میکروفسفات و ماکرومات استفاده شود تا مبنایی برای مقایسه هم ایجاد شود.
برای اطلاعات دقیقتر به فایل پیوست مراجعه شود. با استفاده از مقادیر مندرج در فایل پیوست به حداکثر بهرهوری می توان رسید اما هم هزینه بیشتری دارد هم اجرای آن سخت تر است.
در ادامه جلسه در خصوص شرایط تأمین برق پمپهای شالیزارهای مازندران و چالشها و راهکارها هم ، به اختصار بحث و تبادل نظر شد.
مطالعات بیشتر
منابع:
