قناتهای بهشهر
مصاحبه با آقایان گرجیان و حسین زندشی
کاریز درون جان تو می باید – کز عاریهها دری ترا نگشاید
آن چشمه که در خانه تو می زاید – به از رودی که از برون میآید
مولانا
قنات بهشهر ترکیبی عجیب به نظر میرسد.فراوانی آب در مازندران آنقدر رود و چشمه خلق کرده که وجود قنات در مازندران را دور از ذهن نموده است. اما باید گفت که قناتهای بسیاری در بهشهر و اطراف آن وجود داشته که متأسفانه اغلب آنها تخریب شدهاند. در بررسی های بعمل آمده اطلاعات بسیار کمی در زمینه قناتهای این منطقه به دست آمده است. بر اساس گزارشات موجود نام قناتهایی از ساری تا بهشهر ثبت شده است.
منطقه شرق مازندران به غیر از تجن و نکارود ، رودخانه مهمی ندارد و بنابراین همواره مشکل آب داشته است. رودخانههای این منطقه معمولاً از شرق به غرب و از پشت کوهها جریان دارند و دشت پایین دست بی نصیب از این آب است. مهربان رود و زارم رود پشت به پشت شرق مازندران را پوشش میدهند. قناتهای این منطقه و چشمههای آن از حوضه آبریز این دو رود تغذیه میشوند.
قنات یا کاریز (Aqueduct or Qanat) سیستم تأمین و انتقال آب سنتی و طبیعی از سفرهای دور دست به مزرعه بوده است. آمارها نشان میدهد که 41،000 قنات فعال در کشور وجود دارد که 41،000 کیلومتر طول دارد و 4 تا 6 میلیارد متر مکعب آب از آنها برداشت میشود.{1}
لیست قنات های استان مازندران در سه صفحه ویکیپدیا آمده است.
قناتهای گرجی محله
در گرجی محله اگرچه قناتها اغلب محو شدهاند و آثار کمی از آنها باقی مانده است اما خوشبختانه به خاطر اینکه مزارع با همان نامها نامگذاری شدهاند نامشان مانده است.
- حیدرکیو کوهستان
- روداب (چشمه) – مشترک با آسیابسر
- نوکیو
- شبان کیو
- کورکیو یا دورکیو
- آخوند کیو
- حیدرکیو
- گت کیو – مشترک با رستمکلا
مزارع قناتها به صورت مشاع بهرهبرداری میشوند. با تخریب قناتها برای هر مزرعه چندین چاه حفر کردند ولی هنوز به سنت قدیم آب اغلب مزارع به صورت مشترک تأمین میشود.
سهم هر قنات را به 240 سیر تقسیم کردند.
از شرق یعنی از سمت کوهستان قنات نزدیک به گرجی محله قنات حیدرکیو کوهستان است. بعد این مزرعه مزارع قنات و چشمهای گرجی محله شروع میشود.
اولین مزرعه در شرق روستا و چسبیده به حیدرکیو کوهستان مزرعه چشمهای روداب است. این مزرعه 150 هکتار بوده که امروز با توجه به تفکیک و جاده سازی کشاورزی 110 هکتار از آن باقی مانده و 25 هکتار نیز به آب بندان اختصاص داده شده است.
زمین را به 50 تَلَک تقسیم کردهاند. با این متراژ باقی مانده ، 49 تلک مالک دارد و یک تلک در اختیار مدیر مزرعه (میراب) برای کشت (بعنوان دستمزد میرابی) قرار میگیرد. بعد از پایان دوره مدیریت، تلک پنجاهم در اختیار مدیر بعدی قرار میگیرد. این به آن معناست که هر تلک 22،000 متر یعنی 2.2 هکتار است.
آب چشمه آسیابسر وارد آب بندان شده و در پاییز و زمستان جمع میشود. مازاد آب وارد مزرعه 110 هکتاری میشود که موجب باتلاقی شدن زمین و اشباع آبی زمین میشود که در باروری زمین و افزایش کیفیت برنج اثر چشمگیری دارد.
مشخص نیست چرا روداب شش دانگ نیست و به چهار دانگ تقسیم شده است. محله میانده ، محمدتسکی محله و برخل گرجی محله هر کدام یک دانگ و به آسیابسر هم یک دانگ تعلق دارد.
نوکیو 24 هکتار زمین دارد و یعنی هر سیر معادل 1000 متر مربع است. 2/3 آن شالیزار و 1/3 آن دیم کشت میشود. قیمت هر متر مربع آن در سال 1405 به طور متوسط 300 هزار تومان بوده است.
شبان کیو دیگر به صورت مشاع اداره نمیشود و زمینها بین مالک ها تقسیم شده و آب مشترک هم ندارد.
کورکیو 34 هکتار است یعنی هر سیر قنات معادل 1400 متر مربع است. هر متر مربع آن 320 تا 350 هزار تومان در سال 1405 معامله شده است.
حیدر کیو 40 هکتار است و یعنی هر سیر قنات حدود 1600 متر است. با کیفیت ترین زمین های قناتی منطقه (بعد از روداب) حیدرکیو است.
گرجی ها یک دانگ سهم از گت کیو هم دارند.
منابع:
